FARZANDLARNING RAQAMLI MAʼLUMOTLARI: TUSHUNCHASI, TURLARI VA FUQAROLIK-HUQUQIY TASNIFI
Keywords:
raqamli maʻlumotlar, bolalar huquqlari, sharenting, shaxsiy hayot daxlsizligi, fuqarolik huquqi, GDPR, maʻlumotlarni himoya qilishAbstract
Ushbu maqola farzandlarning raqamli maʻlumotlari tushunchasini fuqarolik-huquqiy nuqtai nazardan kompleks tahlil etishga bagʻishlangan. Maqolada bolalarga oid raqamli maʻlumotlarning ilmiy taʿriflari, kelib chiqish manbalari va huquqiy tasnifi oʻrganiladi. Tadqiqot doirasida bolalar raqamli maʻlumotlarining toʻrtta asosiy turi ajratiladi: ota-onalar tomonidan yaratilgan (sharenting), bola tomonidan mustaqil yaratilgan, uchinchi shaxslar tomonidan toʻplangan hamda avtomatik ravishda hosil boʻladigan texnik maʻlumotlar. Maqolada mazkur maʻlumotlar sezgirlik darajasi, ishlov berish maqsadi va rozilik berish subyektiga koʻra uchta tasnif mezoni asosida tahlil qilinadi. Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi qonunchiligi, xususan “Shaxsga doir maʻlumotlar toʻgʻrisida”gi Qonun, Oila kodeksi va Konstitutsiya meʻyorlari xalqaro standartlar — GDPR va COPPA — bilan qiyosiy tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari Toshkent davlat yuridik universitetining ilmiy-huquqiy tadqiqot metodologiyasiga asoslanib, Oʻzbekiston huquqiy tizimida bolalar raqamli maʻlumotlarini tartibga soluvchi maxsus mexanizmlarni ishlab chiqish zarurligini ilmiy asoslaydi.
References
1. Livingstone, S., Stoilova, M., & Nandagiri, R. Childrenʼs data and privacy online: Growing up in a digital age. London School of Economics, 2019, p. 12. https://eprints.lse.ac.uk/101283/.
2. Lupton, D. & Williamson, B. “The datafied child: The dataveillance of children and implications for their rights”. New Media & Society, Vol. 19, No. 5, 2017, pp.780–794. https://doi.org/10.1177/1461444816686328.
3. Oʻzbekiston Respublikasining 02.07.2019-yildagi OʻRQ-547-sonli “Shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisida”gi Qonuni. https://lex.uz/acts/-4396419.
4. Yevropa Ittifoqining Umumiy maʼlumotlarni himoya qilish reglamenti (General Data Protection Regulation – GDPR), 2016/679-son, 2018-yil 25-mayda kuchga kirgan. 8-modda. https://gdpr-info.eu.
5. AQShning Bolalarning onlayn maxfiyligini himoya qilish toʻgʻrisidagi qonuni (Childrenʼs Online Privacy Protection Act – COPPA), 1998-yilda qabul qilingan, 2000-yilda kuchga kirgan. https://www.ftc.gov/legal-library/browse/rules/childrens-online-privacy-protection-rule-coppa.
6. Steinberg, S.B. “Sharenting: Childrenʼs Privacy in the Age of Social Media”. Emory Law Journal, Vol. 66, No. 4, 2017, pp. 839–884. https://scholarship.law.ufl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1796&context=facultypub.
7. Tosuntaş, Ş.B. & Griffiths, M.D. “Sharenting: A systematic review of the empirical literature”. Journal of Family Theory & Review, Vol. 16, No. 3, 2024, pp. 525–562. https://doi.org/10.1016/j.chbr.2025.100871.
8. Brosch, A. “When the child is born into the internet: Sharenting as a growing trend among parents on Facebook.” The New Educational Review, Vol. 43, No. 1, 2016, pp. 225–235. file:///C:/Users/HP/Downloads/4-5ff0c006-cd56-4cd1-ba13-b84816881ed6.pdf.pdf.
9. JMIR Pediatrics and Parenting. “Young Children and the Creation of a Digital Identity on Social Networking Sites: Scoping Review.” JMIR Pediatr Parent, Vol. 7, 2024, e54414. doi:10.2196/54414.
10. Bessant, C. “Sharenthhood and the Best Interests of Children.” International Journal of Childrenʼs Rights, Vol. 29, 2021, pp. 283–309.
11. UNICEF. “The Case for Better Governance of Childrenʼs Data: A Manifesto.” UNICEF Office of Research – Innocenti, 2021, p. 8. https://www.unicef-irc.org/publications/1198-the-case-for-better-governance-of-childrens-data-a-manifesto.html.
12. Gotwald, B., Gregod, B. & Kowalczyk, M. “Parental Perspectives on Sharenting: Attitudes, Privacy Concerns, and Childrenʼs Digital Footprint.” European Research Studies Journal, Vol. 27, No. 3, 2024, pp. 1242–1250.
13. Leaver, T. (2020). Balancing privacy: Sharenting, intimate surveillance, and the right to be forgotten. In S. Danby, M. Fleer, C. Davidson, & M. Hatzigianni (Eds.), The Routledge Companion to Digital Media and Children (pp. 235–244). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781351004107-25.
14. Kopecky, K., Szotkowski, R., Aznar-Díaz, I., & Romero-Rodríguez, J. M. (2020). The phenomenon of sharenting and its risks in the online environment. Children and Youth Services Review, 110, 104819. https://doi.org/10.1016/j.childyouth.2020.104819.
15. Mayer Brown. (2025, February). Childrenʼs online privacy: Recent actions by the states and the FTC. https://www.mayerbrown.com/en/perspectives-events/publications/2025/02/childrens-online-privacy-recent-actions-by-the-states-and-the-ftc.